✏ Tác giả: Leigh Brasington, 📖 Chánh định
“Khi dòng suy nghĩ và dò xét đã lắng xuống, tỷ-kheo chứng và trú trong jhāna thứ hai, một trạng thái đi kèm với sự an tĩnh bên trong và tâm trí hợp nhất, không còn suy nghĩ dò xét, và tràn đầy vui sướng cùng hạnh phúc sinh ra từ trạng thái định tâm. Vị ấy thấm nhuần, tẩm ướt, làm cho thân mình sung mãn và tràn đầy với vui sướng cùng hạnh phúc sinh ra do định tâm này, không một chỗ nào trên toàn thân không được thấm nhuần bởi vui sướng cùng hạnh phúc ấy.” (Kinh Trường Bộ 2.77)
Từ khóa Pali:
– samādhi: định tâm, không thể phân tâm, tập trung
– vitakka: suy tưởng, suy nghĩ
– vicāra: dò xét
– pīti: vui sướng, phấn khích
– sukha: hạnh phúc, niềm vui
Những suy nghĩ, vốn vẫn ở đằng sau trong cả cận định lẫn jhāna thứ nhất, giờ đây lắng xuống khi nhập vào jhāna thứ hai và được thay thế bằng trạng thái “nội tĩnh” [1] và “nhất tâm” [2]. Về mặt thực hành, để chuyển từ jhāna thứ nhất sang jhāna thứ hai, hãy hít vào một hơi thật sâu rồi thở ra hết khí trong phổi một cách chậm rãi, như thế sẽ làm dịu pīti nhưng vẫn để lại sukha đủ mạnh để tập trung. Trong jhāna thứ nhất, pīti nổi lên trước còn sukha ở phía sau. Để vào jhāna thứ hai, hãy đảo ngược vị trí trước sau này. Khi hít vào và thở ra một hơi thật sâu, cả pīti lẫn sukha đều sẽ giảm cường độ, nhưng pīti sẽ giảm nhiều hơn, giờ đây ở mức độ thấp và lùi về phía sau. Còn sukha, dù đã bớt mãnh liệt nhưng vẫn đủ mạnh để trở thành phần nổi bật hơn. Trạng thái “nội tĩnh” được nhắc đến trong đoạn mô tả về jhāna thứ hai phản ánh cảm giác khi dịch chuyển từ trải nghiệm pīti-sukha sang sukha-pīti.
[1] Dịch giả: Nội tĩnh – an tĩnh bên trong.
Tác giả: Nội tĩnh – tiếng Pali là Ajjhattaṃ sampasādanaṃ, thường được dịch là “sự tự tin bên trong”, nhưng trong bối cảnh nói về jhāna thứ hai thì dịch là “nội tĩnh” chính xác hơn, vì nó phản ánh sự êm ả diễn ra khi chuyển từ jhāna thứ nhất sang jhāna thứ hai, đồng thời cũng phù hợp với câu “khi tâm trí tràn ngập pīti, thân thể trở nên an tĩnh”. Khái niệm này được thảo luận trong chương 16, “Tóm tắt về jhāna”.[b] Dịch giả: Nhất tâm – tâm trí hợp nhất.
Tác giả: Nhất tâm – tiếng Pali là Ekodi-bhavam, nghĩa là “tập trung, chú tâm, cố định” và “trở thành”.
Hãy chú tâm vào sukha và giữ sự tập trung ở đó. Sukha là cảm xúc vui vẻ và hạnh phúc. Sukha có thể sẽ mạnh lên một chút, tuy nhiên trải nghiệm này vẫn có pīti ở phía sau miễn là cường độ của sukha không quá mạnh. Nội tĩnh là một trải nghiệm êm dịu hơn nhiều so với trải nghiệm của jhāna thứ nhất. Lúc này, hãy dồn tâm vào quanh cảm giác hạnh phúc này. Trong jhāna thứ nhất, cảm giác giống như khi dùng hai tay cầm một mảnh giấy và trên đó có một viên bi; bạn phải thực sự chú tâm để giữ được viên bi ổn định. Nhưng nếu vo tờ giấy lại quanh viên bi thì nó sẽ không bị lăn. Việc này tương tự như trải nghiệm trong jhāna thứ hai. Tâm trí “vo” lại quanh trải nghiệm hạnh phúc này và định ở đó. Lúc này, tâm trí giảm khả năng đi lang thang. Sự nhất tâm xảy ra khi suy nghĩ lắng xuống và biến mất.
Khi tham gia một khóa thiền dưới một tháng (hoặc thậm chí là lâu hơn), bạn vẫn có thể chưa đủ định tâm để không còn suy nghĩ. Đừng lo lắng về việc này; chỉ cần tập để sukha nổi bật hơn còn pīti ở phía sau. Nếu có thể hoàn toàn tập trung vào sukha, thực sự chìm trong trải nghiệm vui vẻ/hạnh phúc này thì dòng suy nghĩ chắc chắn sẽ lắng xuống. Khi ở lâu trong trạng thái này mà không bị xao lãng thì suy nghĩ sẽ càng mờ nhạt đi.
Trong jhāna thứ hai, pīti sẽ có tính chất giống như đung đưa hay lắc lư hơn là kiểu rung động – giống như cảm giác được gọi là “pīti nhẹ” trong chương trước về jhāna thứ nhất. Pīti nên được duy trì ở mức độ nhẹ này miễn là sukha không trở nên quá mạnh. Nên duy trì sukha ở mức độ vừa phải và giữ tâm trí tập trung xung quanh trải nghiệm sukha này – nói cách khác, cảm giác hạnh phúc/vui vẻ vừa phải, và sự tập trung nhất điểm mạnh mẽ.
Kinh Poṭṭhapāda (Kinh Trường Bộ 9.11) có nói rằng sau khi chuyển từ jhāna thứ nhất sang jhāna thứ hai, “ý niệm tinh tế và chân thật về pīti và sukha lúc trước của vị ấy, sinh ra nhờ cách ly khỏi năm chướng ngại, giờ đây biến mất. Khi ấy khởi lên một ý niệm tinh tế và chân thật về pīti và sukha sinh ra từ sự định tâm, và vị ấy trở thành người có ý niệm về pīti và sukha này”. Bởi vì sukha giờ đây trở nên nổi bật hơn, đó chính là đối tượng thiền. Mặc dù, đôi lúc bạn vẫn sẽ ý thức được pīti nhẹ ở đằng sau.
Nếu bị phân tán và trở lại jhāna thứ nhất, tức là nếu thấy pīti đang bắt đầu mạnh lên, thì hãy cố ý hít vào một hơi sâu và một lần nữa đưa sự chú tâm trở lại với trạng thái hạnh phúc ở mức độ vừa phải. Trong kinh có nói rằng suy nghĩ là “cái gai” đối với jhāna thứ hai. [3] Vì vậy, để củng cố trải nghiệm jhāna thứ hai, hãy chìm vào sự an tĩnh của hạnh phúc và tiếp tục tập trung vào cảm giác này.
[3] Kinh Tăng Chi Bộ 10.72: Kaṇṭaka Sutta, “Cây gai.”
Một lần nữa, kinh đưa ra một ví dụ minh hoạ:
Này Ðại vương, ví như một hồ nước, nước tự trong dâng lên, phương Ðông không có lỗ nước chảy ra, phương Tây không có lỗ nước chảy ra, phương Bắc không có lỗ nước chảy ra, phương Nam không có lỗ nước chảy ra, cũng không có nước mưa rơi vào. Suối nước mát từ hồ nước ấy phun ra thấm nhuần, tẩm ướt, làm cho sung mãn tràn đầy hồ nước ấy, với nước mát lạnh, không một chỗ nào của hồ nước ấy không được nước mát lạnh thấm nhuần. Cũng vậy, này Ðại vương, Tỷ-kheo thấm nhuần tẩm ướt, làm cho sung mãn tràn đầy thân mình với hỷ lạc do định sanh, không một chỗ nào trên toàn thân, không được hỷ lạc do định sanh ấy thấm nhuần. (Kinh Trường Bộ 2.78)
Hãy lưu ý rằng trong jhāna thứ hai, kinh nói rằng sự phấn khích và hạnh phúc được sinh ra từ định tâm chứ không phải từ việc cách ly khỏi năm chướng ngại. Trạng thái định tâm của jhāna thứ nhất đem lại khả năng hòa vào jhāna thứ hai bằng cách nhập toàn tâm vào trải nghiệm sukha. Ví dụ ở đây là một cái hồ không có “lỗ nước” chảy vào, không có mưa, chỉ có một suối nước mát từ đáy hồ. Dòng nước mát này dâng lên và làm cho tràn đầy hồ nước ấy, sao cho không một chỗ nào của hồ nước không có nước mát thấm nhuần. Đây là một hình ảnh ví von chính xác đến kinh ngạc. Jhāna thứ hai chính là cảm giác như vậy; chỉ khác rằng đó không phải nước mát mà là hạnh phúc đang trào dâng.
Trải nghiệm của jhāna thứ hai dường như nằm ở vị trí thấp hơn trong cơ thể so với trải nghiệm của jhāna thứ nhất; nó thiên về trung tâm trái tim [4] đối với hầu hết mọi người. Cảm giác như thể niềm hạnh phúc đang đến từ trái tim và dâng lên như một nguồn nước. Đây không nhất thiết phải là một trạng thái ổn định. Nhiều người thấy rằng niềm hạnh phúc sẽ có xu hướng tăng cường độ lên một chút, giảm xuống một chút, rồi lại tăng lên. Nó lên và xuống cứ từng chút như vậy và không bao giờ mất đi. Để duy trì jhāna thứ hai, chỉ cần ngồi yên và tập trung vào cảm giác hạnh phúc.
[4] Hoặc là “luân xa trái tim”
Trạng thái hạnh phúc này rất giống như hạnh phúc thường ngày. Hãy tưởng tượng hôm nay là sinh nhật bạn và có người tặng bạn một món quà rất đẹp. Bạn mở quà ra và thốt lên, “Chà, tuyệt quá! Đây là món quà mơ ước của tôi”, và bạn thực sự hạnh phúc. Niềm hạnh phúc trong jhāna thứ hai là loại hạnh phúc này, nhưng nó không sinh ra từ bất kỳ điều gì bên ngoài mà được kích hoạt bởi tâm trí tập trung. Đó là một món quà ở bên trong, và jhāna thứ hai giúp bạn trực tiếp mở nó ra. Sukha ban đầu khởi sinh nhờ sự định tâm trong cận định, sau đó được tập trung vào cảm giác dễ chịu. Việc này dẫn đến jhāna thứ nhất, bao gồm cả pīti lẫn sukha với pīti chiếm ưu thế. Bằng cách ở trong jhāna thứ nhất một lúc, cả pīti lẫn sukha được ổn định. Bây giờ ở jhāna thứ hai, pīti được làm dịu xuống và để sukha chi phối trải nghiệm. Dòng sukha lên xuống lúc này trong jhāna thứ hai là một trải nghiệm yên bình hơn, và tâm trí giờ đây có thể hoà vào tận hưởng sukha này. Nụ cười toét đến mang tai của jhāna thứ nhất giờ đây có lẽ đã trở thành một nụ cười tươi dễ chịu.
Bạn nên ở trong trạng thái này và duy trì nó trong ít nhất 10 đến 15 phút. Nếu bị lạc trong suy nghĩ, hãy quay lại với cảm giác hạnh phúc. Nếu bị xao lãng, sukha sẽ không hoàn toàn mất ngay – khả năng lớn là sẽ còn một chút tàn dư rơi rớt lại khi mới bị mất tập trung. Chỉ cần chú tâm vào những tàn dư đó xem cường độ của sukha có tăng lên đến mức vừa phải hay không. Nếu không được, hoặc nếu sukha đã mất hoàn toàn, hãy quay lại tập trung vào hơi thở, mettā, hoặc phương pháp nhập cận định của bạn và thử lại. Điều quan trọng là dành thời gian dài hơn trong jhāna thứ hai để định lực được sâu hơn; đối tượng của các jhāna tiếp theo thậm chí sẽ còn vi tế hơn sukha của jhāna thứ hai.
Để biết thêm thông tin học thuật về jhāna thứ hai theo như mô tả trong kinh, hãy đọc Phần Hai, chương “Jhāna thứ hai”.
Một số vấn đề có thể gặp khi học thiền jhāna
Với người đang ở trong jhāna thứ hai, suy nghĩ và dò xét là cây gai. (Kinh Tăng Chi Bộ, 10.72)
Vấn đề thường gặp nhất khi học jhāna thứ hai đến từ thực tế rằng sukha là một đối tượng tập trung vi tế hơn so với pīti của jhāna thứ nhất. Tâm trí phải tập trung hơn nhiều để có thể ở lại với đối tượng vi tế này. Đôi khi trạng thái cận định đủ mạnh để nhập vào jhāna thứ nhất, nhưng khi chuyển sang jhāna thứ hai thì nhanh chóng bị thoát ra. Giải pháp là ở lại cận định lâu hơn, chờ cho cận định sâu hơn trước khi chuyển sang jhāna thứ nhất.
Thường thì do vitakka và vicāra (suy nghĩ) chưa thực sự lắng xuống nên bạn sẽ dễ bị phân tâm và ra khỏi jhāna thứ hai. Nếu nhận thấy suy nghĩ lại nổi lên trong jhāna thứ hai, hãy nỗ lực hơn nữa để hoàn toàn khóa chặt vào trải nghiệm sukha – hãy hiện diện hoàn toàn trong việc tận hưởng hạnh phúc/niềm vui. Như đã nói trong chương trước, khi tham gia một khóa thiền ngắn hơn một tháng thì việc hoàn toàn dập tắt suy nghĩ trong jhāna thứ hai không phải là dễ – đừng lo lắng về chuyện đó, miễn là suy nghĩ giảm xuống so với lúc nhập cận định.
Đôi khi trong lúc đang cố gắng học cách nhập vào jhāna thứ nhất thì bạn vô tình vượt qua bước thứ nhất và đi thẳng vào jhāna thứ hai (hoặc thậm chí cao hơn). Điều này không quá bất thường, nó xảy ra khi sự tập trung vào cảm giác dễ chịu sinh ra sukha mạnh cùng pīti yếu. Đừng lo lắng nếu điều này xảy ra – chỉ cần tập trung vào sukha và tận hưởng việc ở trong jhāna thứ hai. Suy cho cùng, mục đích của jhāna thứ nhất là tạo ra định lực giúp bạn vào jhāna thứ hai. Thông thường khi tình trạng nhảy cóc này xảy ra, vitakka và vicāra (suy nghĩ) chưa thực sự lắng xuống – bạn chỉ cần để tâm trí tập hợp quanh trải nghiệm của sukha để cho suy nghĩ dần lắng xuống.
Việc này hơi giống như khởi động ô tô ở số hai. Bạn có thể làm vậy, nhưng ban đầu ô tô sẽ chạy không được êm cho lắm. Thế nên nếu bỏ qua trải nghiệm mạnh của pīti và đi thẳng đến trải nghiệm chính về sukha, hãy kiên nhẫn tăng cường trạng thái nhất tâm bằng cách hoàn toàn tập trung vào sukha.
Tuy nhiên, đôi khi mức độ cận định được sinh ra là quá mạnh và một số người nhảy qua jhāna thứ nhất nhờ định lực ban đầu mạnh mẽ này. Việc này giống như khởi động ô tô ở số hai khi đi xuống dốc – cận định mạnh đem lại tác dụng như “xuống dốc” – và jhāna thứ hai khá là tốt ngay từ đầu.
Nếu bạn vô tình bị rơi vào jhāna thứ hai, hãy ở đó khoảng 10 đến 15 phút để phát triển định lực sâu hơn, rồi chuyển sang jhāna thứ ba. Nếu liên tục gặp tình trạng nhảy cóc bỏ qua jhāna thứ nhất này, hãy ở trong jhāna thứ hai khoảng 5 phút; sau đó bắt đầu tăng cường độ hạnh phúc lên, xem liệu việc này có đưa bạn bật lên jhāna thứ nhất với pīti mạnh và sukha làm nền hay không. Điều này sẽ cho bạn trải nghiệm trực tiếp mục tiêu của mình, và sau đó có lẽ bạn sẽ có thể đi từ cận định vào jhāna thứ nhất.
Kể cả khi đã thành công đi thẳng vào jhāna thứ hai, việc học vào jhāna thứ nhất là cần thiết vì thường việc nhập thẳng vào tầng thứ hai chỉ xảy ra trong một khóa thiền tập trung khi khả năng tập trung rất tốt. Khi về nhà, định lực của bạn sẽ không còn được như vậy. Ở nhà, định lực của bạn có thể đủ để vào jhāna thứ nhất nhưng không đủ mạnh để vào thẳng tầng thứ hai. Vì thế hãy học cách nhập vào các tầng jhāna với định lực thấp hơn, và điều này thường có nghĩa là biết cách nhập vào jhāna thứ nhất trước khi vào jhāna thứ hai.
Sau khi trải nghiệm cả hai tầng jhāna thứ nhất và thứ hai, một số thiền sinh muốn cố ý bỏ qua jhāna thứ nhất vì nó quá mãnh liệt. Nếu bạn muốn làm vậy và có đủ định lực, thì không có vấn đề gì cả. Nhưng như tôi đã nói, định lực của bạn rất có thể sẽ kém hơn khi về nhà và việc vào thẳng jhāna thứ hai có thể khó khăn hơn nhiều so với khi ở trong một khoá thiền. Thực ra sẽ hữu ích hơn nhiều nếu bạn có thể nhập vào jhāna thứ nhất trong một khoảng thời gian ngắn (vài giây, thậm chí ít hơn) và rồi rơi ngay vào jhāna thứ hai. Cách tốt nhất để làm vậy là tắt giảm pīti ngay khi nó vừa phát triển và chuyển sự chú ý sang sukha. Lời khuyên của tôi là hãy thử nghiệm cách chuyển nhanh từ pīti-tiền-cảnh sang sukha-tiền-cảnh và xem liệu cách này có hiệu quả trong việc ngăn không để pīti trở nên quá mãnh liệt hay không.
Rất hiếm hoi là trường hợp thiền sinh sau khi trải qua cả jhāna thứ nhất lẫn thứ hai thì muốn cố ý bỏ qua jhāna thứ nhất, vì pīti mãnh liệt gợi lên những ký ức đau đớn. Nếu điều này xảy ra với bạn, thì cứ bỏ qua jhāna thứ nhất. Những trạng thái tâm tiêu cực luôn có hại trong việc phát triển định lực. Hãy đối xử tốt với chính mình.