✏ Tác giả: Leigh Brasington, 📖 Chánh định
Tiếp nữa, với việc từ bỏ cảm giác khoái lạc và đau đớn, và với niềm vui cùng nỗi buồn lúc trước giờ đã biến mất, ta chứng và trú trong jhāna thứ tư, vốn không khoái lạc cũng không đau đớn và chứa đựng trạng thái chú tâm được hoàn toàn thanh lọc bằng sự bình đẳng. Để toàn thân thấm nhuần với tâm thuần khiết sáng rỡ, sao cho không một chỗ nào trên toàn thân không được thấm nhuần bởi tâm thuần khiết sáng rỡ ấy. (Kinh Trường Bộ 2.81)
Từ khóa Pali:
- samādhi: định tâm, không thể phân tâm, tập trung
- adukkha và asukha: không đau đớn cũng không dễ chịu, không bất hạnh cũng không hạnh phúc
- somanassa và domanassa: niềm vui và nỗi buồn
- sati: chú tâm, [niệm]
- upekkha: bình đẳng, [tâm xả]
Trong jhāna thứ ba, chúng ta tập trung vào cảm giác mãn nguyện. Mãn nguyện là một trạng thái tinh thần dễ chịu. Để chuyển sang jhāna thứ tư, hãy buông bỏ cảm giác dễ chịu đó và để tâm trí đi vào trạng thái trung lập. Khi kinh nói “từ bỏ khoái lạc và đau đớn, với niềm vui cùng nỗi buồn đã biến mất“, thì không ám chỉ trạng thái đau khổ hay ưu buồn trong các jhāna trước. Chắc chắn đã có sự dễ chịu trong ba jhāna đầu và có niềm vui trong hai jhāna đầu. Những trạng thái này sẽ mất đi nhưng không phải để thay thế bằng đau khổ hay ưu buồn. Mục tiêu ở đây là để đạt được trạng thái cảm xúc trung lập, sao cho sự bình đẳng trong tâm có thể thanh lọc hoàn toàn trạng thái chú tâm của bạn.
Về mặt thực hành, để nhập vào jhāna thứ tư, hãy buông bỏ cảm giác dễ chịu của jhāna thứ ba. Hi vọng rằng khi làm vậy thì bạn sẽ có cảm giác rằng mọi thứ thực sự đang bắt đầu rơi. Hãy đi theo cảm giác rơi xuống này và tiếp tục để nó đi xuống. Trong jhāna thứ ba, bạn có thể thấy mình nở một nụ cười thoảng, một nụ cười kiểu Đức Phật. Nếu vậy, bạn chỉ cần thả lỏng các cơ trên mặt. Cả nụ cười và cảm giác dễ chịu đều sẽ biến mất, rồi sau đó thường bạn sẽ có cảm giác như mọi thứ bắt đầu rơi xuống. Chỉ cần tập trung vào cảm giác rơi xuống này, nó có thể kéo dài một lúc lâu. Cuối cùng tâm trí sẽ lắng xuống ở một nơi yên và tĩnh. Kinh mô tả cảm giác này là “không dễ chịu cũng không đau đớn” và “bình đẳng”. Có lẽ bạn chưa hiểu rõ việc tập trung vào cảm giác này nghĩa là gì. Cảm giác yên và tĩnh là cách hay nhất để mô tả trải nghiệm của jhāna thứ tư, và cảm giác yên tĩnh đó giờ đây trở thành tiêu điểm để tập trung. Nói một cách đơn giản thì jhāna thứ tư là một trạng thái trung lập về cảm xúc. Không dễ chịu cũng không đau đớn, chỉ có sự yên tĩnh. Jhāna thứ tư đòi hỏi sự buông bỏ nhiều hơn so với các jhāna trước. Thế nên hãy buông bỏ bất cứ thứ gì bạn đang níu giữ – nghĩa là, để cho bản thân hoàn toàn hòa vào trải nghiệm.
Ni sư Ayya Khema từng nói rằng ở trong jhāna thứ ba giống như ngồi trên một miệng giếng – bạn đã hơi tách mình ra khỏi thế giới xung quanh. Để nhập vào jhāna thứ tư, hãy thả mình xuống đáy giếng. [1] Tầng thứ tư này đòi hỏi sự buông bỏ nhiều hơn so với các tầng jhāna trước. Thế nên đừng nghĩ đến việc đi từng bậc thang xuống giếng: hãy cứ buông ra và thả rơi. Cảm giác thả rơi này không giống như rơi tự do, nó giống trôi xuống nhiều hơn, có lẽ giống như trôi xuống đáy bể bơi. Hình ảnh sau có thể có ích cho bạn: trong jhāna thứ ba bạn chỉ đang ở dưới nước, trong jhāna thứ tư bạn thả trôi xuống đáy. Hoặc là, ở tầng thứ ba bạn đang ngồi trên miệng một cái hang, và ở tầng thứ tư bạn trượt sâu hơn vào lòng núi (nhờ hang có một nền dốc xuống).
[1] Khema, “Who Is My Self?” 65. Sách này đã được dịch sang tiếng Việt với tựa đề “Tôi là ai? Một phương pháp hành thiền”.
Cảm giác thả rơi lan tỏa đến mức bạn có thể thấy thân thể mình sụp xuống. Đây là một trải nghiệm khá phổ biến nên không có gì phải lo lắng. Khi chuyển từ jhāna thứ ba sang thứ tư, chỉ cần buông thuận theo cảm giác rơi xuống. Nếu cơ thể cũng rũ xuống thì hãy cứ để nó rũ xuống. Ở trong một tư thế không thoải mái như vậy một thời gian dài thì đúng là không tốt cho cơ thể, nhưng đừng lo về việc đó khi mới bắt đầu học jhāna thứ tư.
Khi đã có khả năng đi vào jhāna thứ tư một cách thường xuyên, lúc ấy hãy khắc phục tình trạng sụp người. Bí quyết là khi bắt đầu “đi xuống” tầng thứ tư thì cứ để cho người mình sụp xuống. Rồi khi tình trạng rũ sụp này rõ hơn, hãy kéo người thẳng lên lại. Làm vậy sẽ khiến định lực giảm một chút và tạm thời ngừng quá trình đi xuống sâu vào jhāna thứ tư. Nhưng ngay lập tức hãy lại buông theo cảm giác trôi xuống, và để cơ thể tiếp tục sụp xuống. Khi lặp đi lặp lại quá trình này, bạn sẽ có khả năng đi sâu hẳn vào jhāna thứ tư mà cuối cùng chỉ hơi thõng vai xuống thay vì sụp cả người.
Kinh Poṭṭhapāda (Kinh Trường Bộ 9.13) có nói rằng khi một người chuyển từ jhāna thứ ba sang thứ tư, thì “ý niệm chân thật tinh tế về sự bình đẳng và hạnh phúc biến mất; và khi có một ý niệm chân thật tinh tế về cảm giác không lạc không khổ nổi lên thì ta nhận thức được ý niệm chân thật tinh tế về cảm giác không lạc không khổ ấy”. Giờ đây đối tượng thiền là trạng thái tâm bình đẳng không khoái lạc cũng không đau khổ. Do tập trung vào trạng thái này khá là khó nên hãy tập trung vào cảm giác yên tĩnh, và bạn sẽ tự động thấy mình tập trung vào “không lạc không khổ”.
Để thuần thục trong trạng thái này, bạn cũng phải có khả năng duy trì nó trong ít nhất 10 đến 15 phút như đã làm với jhāna thứ hai và thứ ba. Khi đã luyện tập tốt jhāna thứ tư thì đó là một trạng thái vô cùng thư thái. Chúng ta đã dành cả ngày để nghĩ và làm, dành cả đêm để mơ hoặc quên lãng. Cuối cùng bây giờ bạn đang ở trong một trạng thái hoàn toàn tỉnh táo và gần như không có gì đang xảy ra cả. Khi xả thiền từ sâu trong jhāna thứ tư, bạn có thể thấy sảng khoái như thể vừa chợp mắt một lát – nhưng lại chắc chắn rằng mình đã không ngủ gật. Trong sự sôi động của nền văn minh thế kỷ 21 thì đây là một trạng thái quý giá mà ta nên dành thời gian trong đó.
Một lần nữa, chúng ta có ví dụ sau:
Này Ðại vương, ví như một người ngồi, dùng tấm vải trắng trùm đầu, không một chỗ nào trên toàn thân không được vải trắng ấy che thấu. Cũng vậy, này Ðại vương, Tỷ-kheo thấm nhuần toàn thân mình với tâm thuần tịnh, trong sáng, không một chỗ nào trên toàn thân không được tâm thuần tịnh trong sáng ấy thấm nhuần. (Kinh Trường Bộ 2.82)
Ví dụ này nói về một người ngồi với tấm vải trắng trùm đầu, che kín toàn thân. Người ấy hơi tách biệt khỏi thế giới xung quanh. Nhập vào jhāna thứ tư với định lực sâu bao nhiêu thì cảm giác tách rời và rút lui khỏi thế giới xung quanh càng mạnh bấy nhiêu. Bạn cũng có thể cảm thấy mọi âm thanh dường như xa dần khi vào sâu hơn trong những trạng thái này. Nếu định lực mạnh phi thường, âm thanh có thể hoàn toàn biến mất.
Nếu định lực không quá mạnh thì có lẽ bạn sẽ không hiểu tại sao ví dụ nói đến “tấm vải trắng” và dùng chữ “sáng”. Tuy nhiên, nếu dành nhiều thời gian ở cận định – nhiều hơn hẳn so với 5 hay 10 hay 15 phút như được khuyên trong chương “Nhập jhāna” – ánh sáng trắng khuếch tán mà tôi nói trong chương “Cận định” sẽ trở nên ổn định và mạnh mẽ. Nếu dành một hoặc hai hoặc ba giờ trong cận định rồi tiến vào các jhāna và đi xuống tầng thứ tư, bạn sẽ thấy tầm nhìn của mình tràn ngập một màu trắng sáng, như thể bạn đang ngồi trên cánh đồng dưới trời nắng, được che phủ từ đầu đến chân bởi một tấm vải trắng, và bạn đang mở mắt. Với định lực mạnh đến mức đó, bạn sẽ hoàn toàn hiểu được ví dụ này.
Khi hiểu được ví dụ này thì chúng ta cũng sẽ hiểu được về mức độ rèn luyện định lực của Đức Phật và tăng đoàn của Ngài. Mức độ đó cao hơn nhiều so với những gì bạn có thể đạt được trong một khóa thiền mười ngày. Vào thời của Đức Phật, sau khi các tăng ni đi khất thực xong, họ sẽ dùng bữa trưa vào khoảng mười hoặc mười một giờ sáng. Rồi họ sẽ đi đến nơi nghỉ trưa [2] và thiền đến chiều tối. Chắc họ không chỉ ngồi 45 phút rồi đi bộ 45 phút [như cách người hiện đại hay làm khi tham gia một khóa thiền tập trung]. Những người này lớn lên trong một nền văn minh không có ghế cao và do đó có khả năng ngồi xếp bằng trong một thời gian dài. Thế nên nếu ngồi nhiều giờ liên tục, hơn sáu đến bảy tiếng, định lực sẽ rất sâu. Đến khi nhập vào jhāna thứ tư, định lực của họ có thể sánh với ví dụ về tấm vải trắng, nắm bắt được trạng thái tâm trí thuần tịnh trong sáng mà họ đã trải qua.
[2] Xem ví dụ trong Kinh Trung Bộ các bài 18, 24, 35, 54, 66, 75, 82, 88, 97; cũng như nhiều chỗ trong Kinh Tương Ưng Bộ.
Để đạt được mức độ định lực như vậy là rất khó. Thường thì bạn phải tham gia một khóa thiền dài hơn một tháng và sẵn lòng dành cả giờ đồng hồ hoặc hơn ở trong cận định trước khi nhập vào jhāna thứ nhất. Nhưng ngay cả với định lực thấp hơn thì các jhāna cũng đã rất hữu ích. Thế nên đừng lo lắng nếu bạn thấy tầm nhìn tối thay vì trắng sáng. Nếu duy trì tập trung vào sự yên tĩnh với tâm bình đẳng, bạn sẽ phát triển định lực đủ sâu để củng cố mạnh mẽ cho thực hành minh sát sau đó.
Hãy để ý thêm rằng “Tỷ-kheo ấy thấm nhuần toàn thân mình” chứ không còn là “Tỷ-kheo thấm nhuần, tẩm ướt, làm cho sung mãn tràn đầy thân mình”. Rõ ràng đến jhāna thứ tư thì mọi thứ đã êm ả đi nhiều. Trong jhāna thứ tư cũng như trong các jhāna trước, ta phải thuần thục đến mức sự yên tĩnh dường như lan tỏa thâm nhập khắp nơi. Và tôi nhắc lại, đừng lo lắng về việc này khi mới học jhāna thứ tư. Chỉ cần học cách ổn định sự chú tâm vào cảm giác yên tĩnh trong 10 đến 15 phút. Sau đó, khi đã thành thạo, chỉ cần hướng sự chú tâm đi khắp cơ thể là sẽ thấy cảm giác yên tĩnh bao trùm khắp nơi.
Bên cạnh đó, một phương pháp hữu ích là di chuyển lên và xuống qua các jhāna: 1-2-3-4-3-2-1 hoặc thậm chí là 1-2-3-2-3-4-3-4-3-2-3-2-1. Hầu hết mọi người thấy quay lại “lên” jhāna thứ ba thì khá dễ dàng – chỉ cần nhớ lại cảm giác mãn nguyện như thế nào, rồi biến nó thành đối tượng tập trung và thêm vào một chút cảm giác dễ chịu. Làm vậy sẽ đẩy bạn lên lại jhāna thứ ba. Khi đi “lên” một jhāna có số thứ tự nhỏ hơn, jhāna thứ tự nhỏ hơn đó hẳn sẽ có cảm giác mạnh hơn trước, bởi vì định lực của bạn đã sâu hơn nhờ việc đi “xuống” jhāna có số thứ tự cao hơn. Nếu không nhận thấy sự gia tăng cường độ này ngay lập tức thì cứ kiên nhẫn và để cho trải nghiệm jhāna sâu dần. Có một ngoại lệ là jhāna thứ nhất: thường thì pīti sẽ không mạnh bằng so với lần đầu nhập jhāna thứ nhất. Thực ra như thế là tốt, nhất là khi độ mạnh của một jhāna không phải được đo bằng độ mạnh của đặc tính chính của jhāna đó, mà là bằng khả năng tập trung vào đặc tính chính đó.
Ngoài ra, sau khi đã thành thạo các jhāna này thì không nhất thiết lần nào cũng phải dành 10 đến 15 phút ở mỗi jhāna. Chỉ cần đừng ngày nào cũng rút ngắn thời gian tập với cùng một jhāna (mặc dù bạn có thể luôn dành một khoảng thời gian rất ngắn trong jhāna thứ nhất trước khi hít một hơi sâu để chuyển sang jhāna thứ hai).
Để biết thêm thông tin mang tính học thuật trong kinh sách về jhāna thứ tư, hãy đọc Phần Hai, chương “Jhāna thứ tư”.
Một số vấn đề có thể gặp khi học jhāna thứ tư
Với jhāna thứ tư, hơi thở là cây gai. (Kinh Tăng Chi Bộ 10.72)
Trạng thái tâm trí yên, tĩnh và trung lập – đối tượng tập trung của jhāna thứ tư – vi tế hơn nhiều so với đối tượng tập trung của các jhāna trước đó. Điều này khiến việc duy trì tập trung vào đối tượng thiền khó hơn. Nếu thấy mình thường xuyên bị xao lãng ra khỏi jhāna thứ tư, hoặc nếu suy nghĩ bắt đầu xuất hiện lại, thì đó là dấu hiệu chắc chắn cho thấy định lực chưa đủ mạnh. Giải pháp tốt nhất, và giải pháp thực sự vĩnh viễn duy nhất, là vào lần tiếp theo nhập cận định thì hãy ở đó lâu hơn trước khi vào jhāna thứ nhất. Có thể bạn đã phát triển định lực trong cận định vừa đủ để nhập vào ba jhāna đầu tiên nhưng không đủ để ổn định jhāna thứ tư. Hãy khắc phục điều này bằng cách giữ trạng thái cận định lâu hơn.
Có một giải pháp ngắn hạn và tức thời mà bạn có thể áp dụng để ổn định lại jhāna thứ tư: hãy quay lại “lên” jhāna thứ ba. Bởi vì khi quay lên từ một trạng thái định sâu hơn thì hi vọng rằng lần này bạn sẽ vào jhāna thứ ba sâu hơn lần trước. Hãy duy trì trạng thái này khoảng năm phút hoặc hơn, để cho bản thân hòa nhập hoàn toàn vào cảm giác mãn nguyện, rồi sau đó thử vào lại jhāna thứ tư. Cách này sẽ cho bạn trải nghiệm jhāna thứ tư ổn định hơn.
Bởi vì jhāna thứ tư là một trạng thái vô cùng yên tĩnh, hơi thở có thể làm phân tán sự chú tâm của bạn. Đây chính là cây gai được nhắc đến trong câu kinh bên trên. Điều thực sự quan trọng là phải lờ hơi thở đi nếu muốn trải nghiệm vào jhāna thứ tư thật sâu. Nếu thấy tâm trí mình lang thang theo hơi thở, vì có thể hơi thở không tinh tế bằng cảm giác yên tĩnh, hãy ngay lập tức tập trung trở lại vào cảm giác yên tĩnh. Nếu vấn đề này vẫn tiếp diễn thì tức là định lực chưa đủ. Khi đó, hãy thử các giải pháp khắc phục nói trên.
Một vấn đề khó khăn khác có thể gặp phải trong jhāna thứ tư đó là sự thư thái của jhāna này. Do đó, nếu năng lượng thấp hơn định lực, bạn có thể bị ngủ gục khi vào đến jhāna thứ tư. Nếu điều này xảy ra, khi tỉnh dậy bạn nên chuyển sang thực hành minh sát ngay lập tức. Như vậy sẽ tận dụng được tốt nhất thời thiền của bạn thay vì cứ khăng khăng làm một việc mà bạn không có năng lượng để làm. Thậm chí có thể cần phải áp dụng một số phương pháp đối trị hôn trầm và buồn ngủ được đề cập trên trang web “Abandoning the Five Hindrances” (Từ bỏ năm chướng ngại). [3]
[3] http://rc.leighb.com/more/Abandoning_the_Five_Hindrances.htm.